Een knikker springt over zijn buurvrouw, landt in een lege hole, en de buurvrouw verdwijnt van het bord. Deze eenvoudige beweging vat het solitair samen, een denksport die alleen wordt gespeeld en waarvan het principe al eeuwenlang vrijwel onveranderd is. Achter deze elementaire mechaniek schuilt een rijke geschiedenis, twee verschillende bordformaten en een digitale tweede leven die maar weinig spelers vermoeden.
Knikker solitair of kaarten solitair: twee spellen, één naam
Het woord “solitair” verwijst in werkelijkheid naar twee zeer verschillende families van spellen. De eerste, de oudste, wordt gespeeld op een bord met gaten met knikkers of pinnen. De tweede, vaak “patience” genoemd, maakt gebruik van een standaard kaartspel en wordt in kolommen op een tafel gespeeld.
De regels, de speelmaterialen en de strategieën hebben niets met elkaar gemeen. Hun enige gemeenschappelijke punt: beide worden gespeeld zonder tegenstander. Dit detail verklaart waarom ze in verschillende talen dezelfde naam delen.
Om de specifieke mechanieken van elke versie te verdiepen, de solitair op Bertrand Barré legt de verschillen tussen knikkerbord en kaartenpatience uit.
In dit artikel worden beide formaten behandeld: eerst het knikker solitair, daarna de kaartenpatience, omdat hun geschiedenis vanaf de 18e eeuw met elkaar verweven is.
Solitair bord: Engelse formaat, Franse formaat en verplaatsingsregels
Het knikker solitair is gebaseerd op een houten of stenen bord met gaten in een raster. Voor het spelen krijgt elk gat een knikker, behalve één die leeg blijft. Dit lege gat is het startpunt van het hele spel.
Hoe een knikker te verplaatsen
Een geldige zet bestaat uit het nemen van een knikker, deze horizontaal of verticaal over een aangrenzende knikker te laten springen, en deze in het lege gat net erachter te plaatsen. De gesprongen knikker wordt van het bord verwijderd. Diagonale sprongen zijn verboden.
Het doel: sprongen maken totdat er nog maar één knikker op het bord overblijft. In de klassieke versie moet deze laatste knikker het centrale gat bezetten, dat in het begin leeg was.
Twee borden, twee geometrieën
Er zijn twee hoofdformaten:
- Het Engelse solitair heeft 33 vakken in de vorm van een kruis. Dit is de meest voorkomende en wiskundig meest bestudeerde versie.
- Het Franse solitair gebruikt 37 vakken gerangschikt in een octogoon. De vier extra vakken, gelegen in de hoeken, openen meer mogelijke paden, maar maken paradoxaal gezien sommige oplossingen complexer.
- Er bestaan ook verkleinde varianten, met driehoekige borden van 15 gaten, vaak verkocht als reispuzzels.
Het Engelse formaat met 33 vakken blijft de standaard voor oplossingswedstrijden en combinatorische analyses.
Oorsprong van het solitair: van Ovidius tot Leibniz
Het is moeilijk om de exacte geboorte van het knikker solitair te situeren. Sommige bronnen verwijzen naar een oud Romeins spel, en de Latijnse dichter Ovidius, geboren in 43 voor Christus, zou een gedetailleerde beschrijving ervan hebben gegeven. Deze toeschrijving blijft echter onderwerp van discussie onder spelhistorici.
De eerste betrouwbare geschreven vermelding dateert uit 1710. De filosoof en wiskundige Leibniz keek analytisch naar het solitair. Leibniz zag in dit spel een hulpmiddel om de kunst van het mediteren te perfectioneren. Zijn interesse heeft bijgedragen aan de documentatie van dit spel en aan de verspreiding van de kennis ervan in de Europese intellectuele kringen.
In de 18e eeuw ontwikkelde de kaartenpatience, de “patience”, zich parallel in de Franse salons. Beide vormen coëxisteerden toen, beoefend door de aristocratie als een oefening in solitaire reflectie. De kaartenpatience wint geleidelijk terrein in de 19e eeuw dankzij de massale verspreiding van kaartspellen in alle lagen van de samenleving.
Kaarten solitair: kolommen, fundamenten en koning bovenop de stapel
Het bekendste kaarten solitair, vaak “Klondike” genoemd, wordt gespeeld met een standaard spel van 52 kaarten. Je hebt waarschijnlijk al eens zijn kolommen op een computerscherm gezien, maar de mechaniek komt rechtstreeks van de salontafel.
Opstelling en verloop
De kaarten worden verdeeld in zeven kolommen. De eerste kolom krijgt één kaart, de tweede twee, de derde drie, enzovoort. Alleen de bovenste kaart van elke kolom is zichtbaar. De rest van het pakket vormt de stapel.
Het doel is om vier fundamenten te vullen, één per kleur (schoppen, harten, ruiten, klaveren), door de kaarten van aas tot koning op te stapelen. Om dit te bereiken, verplaats je de kaarten tussen de kolommen door afwisselend rood en zwart, in aflopende volgorde.
Wanneer een kolom vrij komt, kan alleen een koning de lege plek innemen. Dit detail blokkeert regelmatig de spellen en dwingt je om meerdere zetten vooruit te anticiperen.
Waarom sommige spellen onmogelijk te winnen zijn
Niet alle verdelingen zijn oplosbaar. Afhankelijk van de gespeelde variant (trekken van één of drie kaarten van de stapel), is een significante proportie van de spellen van tevoren verloren, ongeacht het talent van de speler. Dit element van toeval onderscheidt de kaartenpatience fundamenteel van het knikker solitair.
Van het Windows bureau naar de freemium app: het digitale solitair
Het kaarten solitair heeft een wereldwijde verspreiding gekend dankzij de integratie in Windows 3.0 in 1990. Het spel is bijna per ongeluk een cultureel symbool van de populaire digitale spellen geworden.
De situatie is sindsdien veranderd. Microsoft installeert het solitair niet langer automatisch in Windows. Het spel wordt nu verspreid als een aparte applicatie, de Microsoft Solitaire Collection, die beschikbaar is voor download. Deze overstap naar het freemium model houdt in dat er ingebouwde advertenties zijn en een betaald abonnement om ze te verwijderen.
Het solitair is niet langer een statische software: het ontvangt regelmatige updates, nieuwe varianten (FreeCell, Spider, TriPeaks) en dagelijkse uitdagingen. Deze voortdurende onderhoud maakt het meer vergelijkbaar met moderne mobiele spellen, ver weg van het kleine discrete programma dat meer dan dertig jaar geleden in een besturingssysteem werd gestopt.
Recente tentoonstellingen, zoals “The Power of Play” georganiseerd door City University of Hong Kong in 2026, plaatsen de patience spellen in een breder cultureel verhaal dat meerdere millennia van speelse praktijken beslaat. Het solitair, of het nu met knikkers of kaarten is, is geen eenvoudig tijdverdrijf: het is een studieobject dat blijft circuleren tussen de tafel, het scherm en het museum.